• تاریخ: ۱۸/۱۰/۱۳۹۵
  • شناسه خبر: 39166

نگرش نو دین اسلام به حوزه خانواده

از نگاه اسلام، خانواده تنها محلی برای ارضای نیازهای جسمی و روحی نیست، که محلی است برای آرامش و سکینه که درصدد است در سایه این آرامش، افرادش را به کمال و تعالی برساند.

زنان خبر؛ اسلام دین تعادل است؛ دین تساوی در ایمان و عقیده؛ دین نگاه نو و اندیشه نو. در قانون اسلام، در پذیرش دین و پایبندی و عمل به احکام آن، در رتبه مسلمانی و ایمان، زن و مرد با هم برابرند و آن‌چه موجب برتری یکی بر دیگری می‌شود، امری فارغ از جنسیت آنهاست؛ اسلام و میزان پایبندی به آن است که ملاک برتری شناخته می‌شود.

چنان‌چه در قرآن کریم نیز در آیات متعددی به این امر تأکید شده است: «مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیینَّهُ حَیاهً طَیبَهً وَ لَنَجْزِینَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا یعْمَلُونَ.» هر کس از مرد یا زن، عمل نیک انجام دهد درحالی‌که ایمان داشته باشد پس او را بی‌تردید (در دنیا) به زندگی پاکیزه‌ای زنده خواهیم داشت و (در آخرت) پاداش‌شان را در برابر عمل‌های بسیار خوب‌شان خواهیم داد.

اما این برابری و تساوی، تنها در پیشگاه خداوند متعال است و در عالم واقع، با توجه به مجموعه ویژگی‌های جسمی و روحی متفاوت زنان و مردان، نمی‌توان منکر وجود تفاوت میان آنان شد. تفاوت‌هایی که نقش‌ها و جایگاه‌های متفاوتی را نیز به دنبال خواهد داشت.

اسلام آگاهانه و مدبرانه، با توجه به تمام جوانب و با نظر به توانایی‌ها و ویژگی‌های هر دو جنس، برای هر یک از زن و مرد، در خانواده و اجتماع، جایگاه‌ها، نقش‌ها و کارکردهای متفاوتی را تعریف کرده است. مهم‌ترین این کارکردها در خانواده معنا می‌شود. ازاین‌رو، پرداخت به معنا و مفهوم خانواده و شناخت نقش‌های خانوادگی، از مهم‌ترین قدم‌ها در شناخت دیدگاه اسلام نسبت به تفاوت جنسیت‌هاست.

تعریف خانواده

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم می‌فرمایند: «ما بُنی بناء فی الاسلام أحب الی الله عزوجل من التزویج»، نزد خداوند هیچ بنیانی باعظمت‌تر و محبوب‌تر از بنیاد خانواده نیست.

این سخن و سخنان دیگری از این جنس به معنای اهمیت و جایگاه خانواده است؛ خانواده‌ای که با ازدواج زن و مرد شکل می‌گیرد و با حضور فرزندان مستحکم‌تر می‌شود. خانواده‌ای که با رضایت طرفین و بر مبنای تعهد و قراردادی شرعی و قانونی شکل می‌گیرد، اما برای بقا و دوام خود محتاج اموری فراتر از این قراردادها و قوانین است؛ مودت و محبت، عامل استحکام خانواده است.

چنانچه در دعاها و درخواست‌های خود از خدا می‌گوییم: «وَ الَّذینَ یقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَ ذُرِّیاتِنا قُرَّهَ أَعْینٍ وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقینَ إِماماً.» و کسانی که می‌گویند: پروردگارا! از همسران و فرزندانمان مایه روشنی چشم ما قرار ده و ما را برای پرهیزگاران پیشوا گردان!

از نگاه اسلام، خانواده تنها محلی برای ارضای نیازهای جسمی و روحی نیست، که محلی است برای آرامش و سکینه که درصدد است در سایه این آرامش، افرادش را به کمال و تعالی برساند.

در قرآن کریم خانواده مطلوب این‌گونه بیان شده است: «وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیها وَ جَعَلَ بَینَکُمْ مَوَدَّهً وَ رَحْمَهً.» و از نشانه‌های او این است که برای شما همسرانی از جنس خودتان آفرید تا در کنار آنان آرامش یابید، و در میانتان مودّت و رحمت قرار داد.

مهر و محبت است که روابط را استحکام می‌بخشد، جایگاه‌ها را پذیرفتنی می‌سازد، سختی‌ها را تحمل‌کردنی می‌نماید و زن و مرد را در کنار یکدیگر و در جای خود قرار می‌دهد؛ تا هرکدام در عین آشنایی با حقوق و تکالیف خود، توقعاتشان را در همان چارچوب تعریف کنند.

روند تشکیل خانواده در اسلام، روندی تعریف‌شده است؛ مردی به خواستگاری دختری می‌رود و دختر با توجه به بررسی جوانب گوناگون امر و با کسب رضایت ولی خود، به او پاسخ مثبت می‌دهد. طی فرایندی که تابع شرایط خانوادگی، مذهبی و… است، مهریه‌ای تعیین شده و گاه شروطی نیز به عنوان شروط ضمن عقد گذاشته می‌شود.

تک‌تک این مراحل در اسلام مورد توجه قرار گرفته شده و برای هر یک از آنها، شروط و ضوابطی مقرر شده که با درنظر گرفتن کلیه شرایط و مصالح طرفین است. بعد از طی این مراحل است که زوجین وارد زندگی می‌شوند؛ مرحله جدیدی از زندگی مشترک که بر پایه محبت، اعتماد و پذیرش نقش‌هاست؛ نقش‌هایی که با به‌دنیا آمدن فرزندان گسترش پیداکرده و ابعاد جدیدی می‌یابد.

نقش‌ها در خانواده

الف- همسری
همسری، جایگاه محرمیت است؛ جایگاه همدردی؛ همراهی؛ هم‌پوشانی؛ مهربانی و مراقبت. خداوند متعال در قرآن می‌فرماید: «هُنَّ لِباسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ» ایشان پوشش شما و شما پوششی برای آنان هستید(۵). زن و مرد در راستای پوشش و همراهی با یکدیگر از حقوقی برخوردارند و تکالیفی. حقوقی که اسلام، به مقتضای روحیات، شرایط جسمی و روحی و اجتماعی و اقتصادی برای هر یک از زن و مرد مشخص ساخته است. چارچوبی که در دنیای غرب‌زده امروز، به‌رغم تمام مزایا و کلان‌اندیشی‌های صورت‌گرفته در آن، مورد هجمه فراوانی واقع شده است. غربیانِ دور از اسلام، قرار نبوده و نیست که نظام و ساختار خانواده در اسلام را درک کنند، اما از مسلمان خداپرست این توقع وجود دارد که در تمام اعتراضاتش به این نکته دقت داشته باشد که خداوندِ عالم بر مخلوقات و قادر بر هر امکانی، با آگاهی تمام بر وضعیت هر یک از دو طرف، این چارچوب‌ها و حقوق و تکالیف را مشخص کرده است؛ حقوق و تکالیفی که برخی مشترک میان زن و مرد است و برخی اختصاصی هر یک از آنان.
این چارچوب‌ها به‌قدری دقیق مشخص شده است که به تمام ابعاد و زوایا توجه دارد، جنبه‌های مادی، جنبه‌های معنوی و حتی جنبه‌های شهوانی؛ برای تک‌تک این امور و با توجه به جایگاه و نقش هر یک از طرفین در خانواده، ضوابط دینی بیان شده است که پرداختن به هریک از آنها زمان و فراغ بسیاری می‌طلبد.

ب- والدین
در اسلام، بالاترین و والاترین مقام، مقام والدینی است. والدینی که از همان لحظه نخست آمیزش، نوع آمیزش و تفکر و زمان انجام آن در چگونگی و آینده نطفه ایجاد شده مؤثر خواهد بود، و این اثرگذاری تا آخرین لحظات حیاتشان نیز ادامه خواهد یافت و حتی بعد از حیاتشان.
قدم به قدم این مراحل در ساختن انسانی صالح و سالم، مهم است و قابل تأمل؛ و دقیقاً از همین‌روست که اسلام برای مرحله به مرحله آن توصیه دارد و سفارش؛ گاه با زبانی دوستان و گاه با تعیین کیفر. دقت اسلام به مباحث ابتدایی به حدی است که به تمام ابعاد جریان فرزندآوری و… هم توجه نشان داده است.